Column: Efficiënt/effectief

Overigens komt de Engelse vorm efficiency dan ook weer regelmatig voor, terwijl effectiviteit vaak onvertaald blijft. Dit was dan toch denk ik de druppel die de emmer effectief deed overlopen, want ineens vroeg de Neerlandicus in mij zich af wat die woorden nu precies overal doen, wat ze betekenen (bestaat er een werkelijkheid waarin de ene variabele wel is en de ander niet, en andersom, of zijn ze voorwaarden van elkaar) en of dat niet enorm normatief is.

Ik vind het altijd bijvoorbeeld erg effectief (of efficiënt?) om de hele week allemaal rommel in mijn huis te laten slingeren om dat vervolgens één keer per week op te ruimen, maar ik kan me voorstellen dat niet iedereen dat vindt.

Op de opleiding was het WNT (Woordenboek der Nederlandse Taal, een soort VanDale voor nerds) hét naslagwerk. Een kleine zoekopdracht hierin leert mij dat het woord effectief al voor het eerst in 1659 werd gebruikt, maar dan in de betekenis van effectievelijk ‘”Voor ende aleer … dat de vrede daerop effectivelijck tot besluyt gebracht sal sijn”. Het woord betekent dan eigenlijk zoveel als daadwerkelijk efficiënt, als leenwoord uit het Latijn is zo mogelijk nog ouder, met eerste vermelding al in 1290. De meest gebruikte betekenis hiervan is werkend of werkzaam. Vooral die laatste kan dan ook betrekking hebben op organisaties, handelingen of middelen, terwijl de eerste vooral als bijwoord gebruikt werd.

Managementkringen

Tegenwoordig lijkt het woord vooral in managementkringen hip te zijn. Effectief gaat dan over het bereiken van doelen en efficiënt meer op de manier waarop dat gebeurt. Even een doordenkertje in één zin: ‘Ook met niet-efficiënt werken kun je effectief zijn, maar je bent dan wel meer tijd en energie kwijt’. Er bestaan vele sites die het verschil tussen beide uitleggen, overigens met allemaal namen als rendement.nl, jobbird, managementboek of leventje.nl (echt waar, dit verzin ik niet).

Ook op mijnsaxion.nl gaat het over efficiënt werken, en er bestaat zelfs zoiets als effectief onderwijs. Heel mooi natuurlijk, maar ik vraag me vooral af: Wie bepaalt wat doelmatig is en wat is dan de beste weg ernaartoe? Het gevaar van vaagtaal is dat het tegelijkertijd alles en niets zegt, en leeg is zonder betekenis. Oftewel, als je altijd maar bezig bent met iets efficiënter maken, verlies je uiteindelijk de reden uit het oog waarom je het in eerste instantie deed.

De Britse BBC-serie Yes minister laat zien dat het meest efficiënte ziekenhuis geen patiënten heeft. Zo heeft de meest efficiënte hogeschool vast geen studenten, en de niet nader genoemde Twentse gemeente geen inwoners. Effectief.