Opinie: Herkennen we de signalen voordat het te laat is?

De titel van dit artikel, uit een opiniestuk van Ian Buruma in de NRC van 2 augustus 2018, kwam vorige week bij mij op na de Science Café bijeenkomst: 'Hoe breken we macht van Big Tech?' Deze sessie, in het knusse theater Concordia te Enschede, ging onder andere over de almacht van Amerikaanse bedrijven in ons onderwijs en dan met name de hieraan verbonden risico's. Saxion-collega Steven Dorrestijn praatte de avond bij elkaar met als gasten Universiteit Twente (UT) hoogleraar Roland van Rijkswijk-Deij en computerdeskundige Dave Borghuis.

Even een korte wrap up: net als alle andere HBO's en universiteiten in Nederland loopt Saxion braaf aan de leiband van alle grote Amerikaanse technologiebedrijven. We starten onze computer op met de browser van Microsoft, gebruiken Word, Excel (sommigen), Powerpoint en Teams. Zitten op WhatsApp (in plaats van Signal) en gebruiken een iPhone (in plaats van een FairPhone). Ik vergeet ongetwijfeld nog heel veel andere applicaties, maar het beeld is helder: we zijn redelijk verslaafd aan Amerikaanse technologie.

Ging het in het artikel van Buruma over het verval van de democratie, waarbij hij Georgio Bassani's prachtige boek De tuinen van de familie Finzi-Contini als metafoor gebruikte voor geleidelijk sociale ontwikkelingen met een fatale afloop, onze verslaving aan Amerikaanse technologie begint ook behoorlijke rafelrandjes te vertonen. Niet dat Jeff Bezos, Bill Gates en Mark Zuckerberg erop uit zijn een deel van de mensheid te vernietigen, maar hun verdienmodel geeft veel reden tot zorg. Nou, hoor ik iedereen, van student tot collega, hardop denken: is dat nu zo'n probleem? Ja, vinden gelukkig steeds meer collega's en ook studenten. En dat probleem zit hem voor mij met name in de onontkoombaarheid.

Eenvoudig gezegd: BigTech heeft een monopolie. 

Waarom is dit gevaarlijk? In een monopolie bepaalt de producent de prijs. Vaak betaal je dan te veel. Een monopolist wordt ook niet uitgedaagd om te innoveren, want hij heeft geen concurrentie. Als consument zit je uiteindelijk met slechte spullen. En een monopolist kan doen en laten wat hij wil: dat merkte een rechter van het Internationaal Strafhof toen hij werd geconfronteerd met een geblokkeerd Email-account. Retorische vraag: koop je een te dure broek, die slecht zit met allerlei gaten op verkeerde plaatsen? Waarom doen we dat dan wel met techniek?

Geloofwaardig

Het is op zijn zachtst gezegd merkwaardig dat wij in het onderwijs deze praktijken accepteren. Aan de ene kant leren wij onze studenten dat concurrentie tussen bedrijven goed is voor innovatie, aan de andere kant doen wij zaken met monopolisten. 'Practice what you preach', maar dan omgekeerd. Voor mij best wel een existentiële vraag: hoe geloofwaardig ben ik nog als docent Economie als ik, geïnspireerd door vrije marktdenkers als Adam Smith en David Ricardo, zeg dat startups essentieel zijn voor een maatschappij, terwijl aan de andere kant BigTech al die startups opslokt en wij als onderwijsinstelling dit klakkeloos accepteren?

Er zitten ook technische en privacy risico's aan de marktdominantie. Zelfs als Saxion hebben wij ervaren hoe gevaarlijk een hack kan zijn bij een telco-operator. Wat gebeurt er als Teams of een Microsoft-applicatie wordt gekraakt? Natuurlijk krijgen wij geruststellende berichten als 'Microsoft doet er alles aan om de veiligheid te garanderen'. Daar denken ze aan de overkant van de Atlantische Oceaan inmiddels wel anders over. 

Gelukkig zijn er ook al initiatieven, niet alleen in het onderwijs. We lachen wel eens om het Duitse digibetisme, maar in de deelstaat Sleeswijk-Holstein is men af van de Amerikaanse afhankelijkheid. Vier jaar kinderziektes overwinnen leverde hen wel autonomie en onafhankelijkheid op.

Dus wanneer wordt de handschoen binnen Saxion opgepakt en gaan we stappen zetten richting digitale onafhankelijkheid?