Column: Omarm de waakhond

Daarnaast zijn er tal van inspecties, toezichthouders en onafhankelijke waakhonden zoals de media, wetenschap en maatschappelijke organisaties, die kwesties aan het licht brengen, bepaalde zaken kunnen duiden, of thema’s agenderen. Allemaal waakhonden die in de gaten moeten houden of wet– en regelgeving adequaat wordt nageleefd, maar die vaak ook monitoren of organisaties ethisch handelen.

Hoe cruciaal deze toezichthoudende organisaties ook zijn, hun waarborgfunctie valt of staat met de waakhonden binnen organisaties. Dit zijn de oren en ogen die ellende kunnen voorkomen door intern zaken aan te kaarten. We kennen allemaal die collega die op het einde van de vergadering nog een paar lastige vragen stelt of maar in de pen blijft klimmen wanneer plannen worden verkondigd of nieuw beleid wordt voorgesteld.

De meesten van ons zullen dan zuchten omdat we hoopten klaar te zijn, dachten tot overeenstemming te zijn gekomen om vervolgens naar de volgende vergadering te rennen. Deze collega lijkt voor vertraging te zorgen of zaken onnodig complex te maken. En toch, toch roep ik een ieder op om de eerstvolgende keer deze collega met een andere blik te bekijken. Je kunt namelijk ook besluiten deze collega als criticaster, luis in de pels of waakhond te zien. Iemand die de anderen en jou dwingt om nog eens kritisch na te denken over datgene wat ter tafel ligt.

Recente schandalen zoals de toeslagenaffaire, de mondkapjesaffaire, de #metoo binnen The Voice of Holland en D66 hebben een enorme impact op het leven van betrokkenen en op het publieke vertrouwen in organisaties en hele sectoren. Wat het extra pijnlijk maakt is dat in al deze affaires intern de klok is geluid. In alle vier de gevallen zijn er mensen geweest die hun zorgen hebben geuit, hun vermoedens over concrete misstanden hebben geventileerd of meldingen hebben gedaan bij vertrouwenspersonen en/of leidinggevenden. Geen van allen werden zij serieus genomen. Deze interne waakhonden durfden op te staan en het onrecht of de misstand te bespreken maar kregen vervolgens nul op rekest. In sommige gevallen leidde het zelfs tot schorsing of ontslag.

In 2012 deden wij als toenmalig Saxion lectoraat Governance onderzoek naar het Nationaal Integriteitssysteem in opdracht van Transparency International Nederland; een gezaghebbend Europees onderzoek in opdracht van deze anti-corruptiewaakhond. Destijds was één van onze conclusies dat er in Nederland een taboe rust op het elkaar aanspreken over of bespreken van integriteitskwesties. Nu, tien jaar later, is er weinig veranderd. Nog steeds lijkt het er sterk op dat we binnen onze organisaties vooral mensen formele rollen geven als waakhond en daarbij voorbijgaan aan het potentieel van kritische geluiden van anderen. Van inkoopafdeling, coördinator integriteit tot vertrouwenspersoon: één persoon of afdeling vormt de formele waakhond, maar ondertussen doen we niks met de informele interne waakhonden.

In plaats van onze verbazing en afschuw uit te spreken over de affaires die nu spelen, kunnen we er ook voor kiezen om onze eigen luis in de pels of waakhond te omarmen. Dus niet enkel open te staan voor gelijkgezinden of collega’s met wie het makkelijk werken is, maar juist diegene op te zoeken die maakt dat het soms schuurt of vertraagt, maar die vooral ook voor de benodigde openheid en bespreekcultuur zorgt, die maken dat toekomstige affaires niet snel zullen escaleren.

Willeke Slingerland, lector Weerbare Democratie, is de nieuwe columnist voor SaxNow. Haar columns verschijnen maandelijks, afgewisseld met de column van docent Frank Futselaar. SaxNow interviewde Slingerland voor rubriek 'De Balans'. Dat verhaal is hier te lezen.