De scheidslijn tussen kritiek en complot is dun, ‘wees bewust van je eigen positie’
We lijken te leven in een tijd waarin er geen waarheid meer is. De coronapandemie is voer voor allerlei theorieën, of die nu gaan over grote politieke samenzweringen, buitenaards leven of big pharma. ‘Complotten’, horen we vaak. Maar waar ligt de scheidslijn tussen een complot en gezond kritisch denken? Een Studium Generale over dit onderwerp.
Jaron Harambam trapte de bijeenkomst gisteren in Deventer af. Op het affiche stond hij te boek als ‘gepromoveerd complotdenker’. Gepromoveerd is hij zeker, legde Harambam uit. “Maar dan óp complotdenkers, niet áls complotdenker”. Hij dompelde zich voor zijn promotie onder in wat veel mensen complotdenkers zouden noemen. Groepen die zichzelf trouwens eerder als ‘vrijdenkers’ of ‘onafhankelijken’ zouden bestempelen.
Lab leak
Het laat maar zien dat de scheidslijn dun is. Harambam brengt een recent voorbeeld naar voren: het ontstaan van het coronavirus. De lab leak theory – het verhaal dat het virus ‘ontsnapte’ uit het Wuhan Institute of Virology – deed al in februari 2020, het begin van de crisis in Europa, opmars. De theorie werd afgedaan als waanzinnig, xenofoob zelfs, door politici maar ook wetenschappers. Die gebruikten hun geëigende instrumenten om hun claims voor het voetlicht te brengen: tijdschriften als The Lancet en Nature.
Podcast over complotdenken: Het geheim van Saxion
SaxNow lanceerde tijdens de bijeenkomst de eerste aflevering van een vierdelige podcast-serie. In ‘Het geheim van Saxion’ scheren makers Bas Klaassen (eindredacteur SaxNow) en Sharon Kromotaroeno (journalist en documentairemaakster) langs de duistere krochten van het complot, en zoeken vooral ook naar wat ons bindt.
Tegelijk vroeg Alina Chan, een moleculair bioloog verbonden aan topuniversiteit MIT, zich af: waar zijn de feiten en data die onderbouwen dat de lab leak theory onzin is? Harambam: “Ook zij werd weggezet als complotdenker. Dat paste in het narratief. Donald Trump speelde ook met de gedachte van een opzettelijk gecreëerd virus.”
Koren op de molen om deze theorie als onzinnig weg te zetten. De World Health Organization ging begin 2021 naar Wuhan om de herkomst van het virus te onderzoeken, en kwam tot dezelfde conclusie. Maar een publicatie in de Washington Post en een geopenbaarde e-mail Anthony Fauci – de Amerikaanse Jaap van Dissel – wijzen toch weer op de mogelijkheid van een lab leak.
Snode plannen?
Dit voorbeeld laat maar zien hoe ingewikkeld het definiëren van een complottheorie is, aldus Harambam. Want zijn het snode plannen, of louter het verklaren van sociale verschijnselen? “Macht speelt altijd een rol”, aldus Harambam. “Wat bestempeld wordt als complot is altijd een verbeelding en een product van macht.”
Maar hoe moeten we hier nu mee omgaan in het dagelijks leven? Een belangrijke pijler van het onderwijs is immers het bevorderen van kritisch denken. En laat kritisch denken nu een dunne scheidslijn hebben richting alternatieve waarheden. Harambam: “In gesprek blijven is het belangrijkste. Een alternatief wereldbeeld heeft meestal een positieve kant: die mensen willen de wereld en de instituties verbeteren.”
Blijf in geprek
De tweede spreker is Hessel Nieuwelink, lector burgerschapsonderwijs aan de HvA. Hij vindt ook dat je mensen, of studenten, met alternatieve theorieën serieus moet nemen. “Blijf in gesprek”. Maar Nieuwelink ziet ook dat behoorlijk wat complotten zijn ingegeven door haat, of dat nu richting homoseksuelen, joden, moslims of welke groep dan ook is. “Dat maakt het persoonlijk, en problematisch. Want hoeveel zin heeft het om met een holocaust-ontkenner in gesprek te gaan?”
Maar de grondhouding moet respect voor elkaars opvattingen zijn, aldus Nieuwelink. “Wat zeker niet werkt is zeggen: jouw beeld en bron klopt niet. Neem elkaar serieus, kijk naar die bronnen en vergelijk ze. Wat ook kan werken: denk de theorie door. Wat als 9/11 een inside job was? Wat is er dan voor nodig om dat voor elkaar te krijgen, wat moet verzwegen worden en hoe?”
Respect moet daarvoor het uitgangspunt zijn, aldus Nieuwelink. Een gesprek werkt alleen als beide partijen hun eigen positie durven te bevragen. Maar grenzen zijn er dus ook. Nieuwelink: “De holocaust, slavernij – dat zijn onderwerpen die ik niet wil relativeren.”
Profijt
In de discussie met tafelheer Bas Klaassen – eindredacteur van SaxNow- gingen de sprekers verder in op de politieke kant van complottheorieën. “Neem Baudet”, vroeg Klaassen. “Is corona voor hem nu een politiek middel, of gelooft hij echt in een grote samenzwering?” Harambam: “Het is als met Trump, je weet niet of ‘ie sluw is, of dat hij werkelijk gelooft in zijn stellingname. Maar het lijkt er in ieder geval op dat Baudet profijt heeft van de morele ophef.”
Klaassen stelt zich als journalist de vraag: wanneer je aandacht schenk aan ophef-makers, maak je het probleem dan groter of kleiner? Harambam begrijpt die afweging, want geef je iemand dan niet te veel een podium? “Als wetenschapper is mijn invalshoek anders dan die van de journalistiek. Maar tegelijk proberen wij de samenleving te begrijpen. Dat deed ik in mijn onderzoek: kijken waar mensen zich druk om maken, waarom bijvoorbeeld Baudet een groep mensen aanspreekt en wie dat dan zijn.”
Want dat begrip, of in ieder geval die poging tot begrip, is een voorwaarde om verder te komen in het gesprek.
Deze Studium Generale terugkijken? Dat kan hier
Gerelateerde artikelen
Bedrijfskunde-student Daan bruut mishandeld na avondje voetbal: “Ik was een pion”
Ogenschijnlijk zonder duidelijke aanleiding werd Bedrijfskunde-student Daan Willemsen dit voorjaar tijdens het uitgaan bruut mishandeld. Afstuderen was daarmee in één, eigenlijk twee keiharde klappen kansloos. De rechtszaak moet nog voorkomen, ondertussen probeert Daan alsnog af te studeren. “Dit was klassiek kopschoppen.”
Studium Generale tweetalig; “Willen internationale studenten nog meer betrekken”
De publieksprogramma’s van Studium Generale worden tweetalig. Tijdens een programma worden de teksten van de sprekers direct vertaald naar het Engels, of naar het Nederlands, en op een scherm weergegeven. “We hopen de internationale gemeenschap nog meer te betrekken bij onze bijeenkomsten”, zegt programmamaker Britt Krabbe.
Veel vragen tijdens infosessie vakbonden over sociaal plan: “Denken dat we het beste eruit hebben gehaald”
Tijdens de infosessie van de vakbonden over het sociaal plan gisterochtend waren er heel veel vragen, zegt AOb-bestuurder Eugenie Stolk. Maar op niet alle vragen van de ruim 100 aanwezige leden hadden de bonden een antwoord. “Ik heb het idee dat wij ook een deel van de vragen hebben gekregen die voor Saxion bedoeld waren.”