De scheidslijn tussen kritiek en complot is dun, ‘wees bewust van je eigen positie’

Jaron Harambam trapte de bijeenkomst gisteren in Deventer af. Op het affiche  stond hij te boek als ‘gepromoveerd complotdenker’. Gepromoveerd is hij zeker, legde Harambam uit. “Maar dan óp complotdenkers, niet áls complotdenker”. Hij dompelde zich voor zijn promotie onder in wat veel mensen complotdenkers zouden noemen. Groepen die zichzelf trouwens eerder als ‘vrijdenkers’ of ‘onafhankelijken’ zouden bestempelen.

Lab leak

Het laat maar zien dat de scheidslijn dun is. Harambam brengt een recent voorbeeld naar voren: het ontstaan van het coronavirus. De lab leak theory – het verhaal dat het virus ‘ontsnapte’ uit het Wuhan Institute of Virology – deed al in februari 2020, het begin van de crisis in Europa, opmars. De theorie werd afgedaan als waanzinnig, xenofoob zelfs, door politici maar ook wetenschappers. Die gebruikten hun geëigende instrumenten om hun claims voor het voetlicht te brengen: tijdschriften als The Lancet en Nature.

Tegelijk vroeg Alina Chan, een moleculair bioloog verbonden aan topuniversiteit MIT, zich af: waar zijn de feiten en data die onderbouwen dat de lab leak theory onzin is? Harambam: “Ook zij werd weggezet als complotdenker. Dat paste in het narratief. Donald Trump speelde ook met de gedachte van een opzettelijk gecreëerd virus.”

Koren op de molen om deze theorie als onzinnig weg te zetten. De World Health Organization ging begin 2021 naar Wuhan om de herkomst van het virus te onderzoeken, en kwam tot dezelfde conclusie. Maar een publicatie in de Washington Post en een geopenbaarde e-mail Anthony Fauci – de Amerikaanse Jaap van Dissel – wijzen toch weer op de mogelijkheid van een lab leak.

Snode plannen?

Dit voorbeeld laat maar zien hoe ingewikkeld het definiëren van een complottheorie is, aldus Harambam. Want zijn het snode plannen, of louter het verklaren van sociale verschijnselen? “Macht speelt altijd een rol”, aldus Harambam. “Wat bestempeld wordt als complot is altijd een verbeelding en een product van macht.”

Maar hoe moeten we hier nu mee omgaan in het dagelijks leven? Een belangrijke pijler van het onderwijs is immers het bevorderen van kritisch denken. En laat kritisch denken nu een dunne scheidslijn hebben richting alternatieve waarheden. Harambam: “In gesprek blijven is het belangrijkste. Een alternatief wereldbeeld heeft meestal een positieve kant: die mensen willen de wereld en de instituties verbeteren.”

Blijf in geprek

De tweede spreker is Hessel Nieuwelink, lector burgerschapsonderwijs aan de HvA. Hij vindt ook dat je mensen, of studenten, met alternatieve theorieën serieus moet nemen. “Blijf in gesprek”. Maar Nieuwelink ziet ook dat behoorlijk wat complotten zijn ingegeven door haat, of dat nu richting homoseksuelen, joden, moslims of welke groep dan ook is. “Dat maakt het persoonlijk, en problematisch. Want hoeveel zin heeft het om met een holocaust-ontkenner in gesprek te gaan?”

Maar de grondhouding moet respect voor elkaars opvattingen zijn, aldus Nieuwelink. “Wat zeker niet werkt is zeggen: jouw beeld en bron klopt niet. Neem elkaar serieus, kijk naar die bronnen en vergelijk ze. Wat ook kan werken: denk de theorie door. Wat als 9/11 een inside job was? Wat is er dan voor nodig om dat voor elkaar te krijgen, wat moet verzwegen worden en hoe?”

Respect moet daarvoor het uitgangspunt zijn, aldus Nieuwelink. Een gesprek werkt alleen als beide partijen hun eigen positie durven te bevragen. Maar grenzen zijn er dus ook. Nieuwelink: “De holocaust, slavernij – dat zijn onderwerpen die ik niet wil relativeren.”

Profijt

In de discussie met tafelheer Bas Klaassen – eindredacteur van SaxNow- gingen de sprekers verder in op de politieke kant van complottheorieën. “Neem Baudet”, vroeg Klaassen. “Is corona voor hem nu een politiek middel, of gelooft hij echt in een grote samenzwering?” Harambam: “Het is als met Trump, je weet niet of ‘ie sluw is, of dat hij werkelijk gelooft in zijn stellingname. Maar het lijkt er in ieder geval op dat Baudet profijt heeft van de morele ophef.”

Klaassen stelt zich als journalist de vraag: wanneer je aandacht schenk aan ophef-makers, maak je het probleem dan groter of kleiner? Harambam begrijpt die afweging, want geef je iemand dan niet te veel een podium? “Als wetenschapper is mijn invalshoek anders dan die van de journalistiek. Maar tegelijk proberen wij de samenleving te begrijpen. Dat deed ik in mijn onderzoek: kijken waar mensen zich druk om maken, waarom bijvoorbeeld Baudet een groep mensen aanspreekt en wie dat dan zijn.”

Want dat begrip, of in ieder geval die poging tot begrip, is een voorwaarde om verder te komen in het gesprek.

Deze Studium Generale terugkijken? Dat kan hier